Euromus: jedna z najpiękniejszych starożytnych świątyń w Turcji
W sosnowym gaju między miejscowościami Selimiye i Milas w prowincji Muğla, tuż przy starej drodze, niespodziewanie pojawia się widok, dla którego ludzie specjalnie tu przyjeżdżają: świątynia Zeusa Lepsynosa (Lepsynos) — jedna z najlepiej zachowanych starożytnych świątyń w całej Turcji. Szesnaście kolumn z kapitelami, częściowo zachowany antabument, wyraźny rytm porządku korynckiego w świetle porannego słońca — Euromos sprawia wrażenie niemal nietkniętego zabytku, a przy tym bez tłumów, kolejek i zgiełku. A to wszystko zaledwie 12 km na północny zachód od Milas, na trasie między Bodrum a Aphrodisias.
Historia i pochodzenie
Euromos (lub Euromos) — starożytne miasto karyjskie. Według legendy założył je Euromos, syn karyjskiego władcy Idrisa. Dane archeologiczne wskazują, że osada istnieje tu co najmniej od VI wieku p.n.e.: fragmenty terakoty i archaicznej ceramiki potwierdzają tę datę. Miasto położone było u podnóża góry Grium, równoległej do grzbietu Latmus.
W epoce hellenistycznej Euromus należał do Chrysoriańskiego Związku miast karijskich i cieszył się znacznym wpływem. Od II wieku p.n.e. bił własną monetę, a proces ten trwał prawie cztery stulecia — aż do II wieku n.e. Po podboju rzymskim miasto weszło w skład conventus Alabanda i pozostawało zamieszkane aż do późnego okresu rzymskiego.
Główną budowlą Euromusa jest świątynia Zeusa Lepsinosa, zbudowana za czasów cesarza Hadriana (II w. n.e.). Epitet „Lepsinos” wywodzi się od wcześniejszej nazwy osady — Lepsimandos. Według dostępnych danych świątynia została wzniesiona na miejscu starszego sanktuarium; zachowała się część – pseudodipter porządku korynckiego z szesnastoma stojącymi kolumnami. Na wielu kolumnach widnieją inskrypcje: imiona obywateli i magistratów, którzy sfinansowali ich postawienie (jeden z wczesnych historycznych przykładów „imiennego” sponsorowania architektury publicznej).
W 2021 roku turecka ekspedycja pod kierownictwem Abuzera Kızıl ogłosiła odkrycie dwóch marmurowych posągów sprzed około 2500 lat oraz jednego napisu. Jedna z rzeźb przedstawia nagą postać mężczyzny, druga – postać w skórzanej zbroi i krótkiej spódniczce; obie trzymają w rękach lwy. Odkrycia te wskazują na istnienie nieodkrytego jeszcze archaicznego sanktuarium.
Architektura i atrakcje
Świątynia Zeusa Lepsinosa
Głównym obiektem jest pseudodipter z 6×11 kolumnami na obwodzie (pierwotnie 36 kolumn). Do dziś zachowało się szesnaście kolumn wraz z kapitelami porządku korynckiego, część z nich podtrzymuje antabument. Zachowały się również obszerne fragmenty celi. Kilka kolumn pozostało bez żłobień — typowa oznaka tego, że budowa nie została w pełni ukończona. Na trzonach kilku kolumn widoczne są epigraficzne dedykacje mieszkańców miasta.
Teatr, agora i mury
Za świątynią, w głębi zagajnika, kryje się teatr — niewielki, z epoki rzymskiej, z ławkami częściowo porośniętymi darnią. Widoczne są również kontury agory, fundamenty buleuterionu, pozostałości muru obronnego i kilku budynków użyteczności publicznej. Miejsca te są rzadziej odwiedzane przez turystów, a dotarcie do nich wymaga przejścia ścieżką przez las.
Karyjskie grobowce skalne
W skałach w pobliżu miasta zachowały się karyjskie grobowce skalne — typowe dla tego regionu miejsca pochówku z fasadami wykutymi w urwisku. Dają one wyobrażenie o przedeliniastycznej tradycji pogrzebowej Karii.
Ciekawostki i legendy
- Świątynia Zeusa Lepsinosa — jedna z trzech najlepiej zachowanych starożytnych świątyń w Turcji, obok świątyni Ateny w Afrodyzji i świątyni w Aizanoi.
- Kolumny bez żłobień to rzadka cecha: oznacza to, że budowa świątyni nigdy nie została w pełni ukończona, a część kolumn pozostała gładka.
- Nazwiska obywateli wyryte na kolumnach zamieniają świątynię w swego rodzaju „listę sponsorów” z czasów Hadriana. Wśród nich wymieniony jest niejaki Menekrat — prawdopodobnie główny darczyńca przebudowy.
- Nazwa „Lepsinos” wywodzi się od wcześniejszej nazwy miasta — Lepsimandos. Jest to przykład tego, jak lokalna nazwa z Karii zachowała się w epitetach greckiego boga.
- W 2021 roku tureccy archeolodzy ogłosili odkrycie dwóch posągów z ok. 500 r. p.n.e. przedstawiających postacie trzymające lwy — co wskazuje na jeszcze nieodkopane archaiczne sanktuarium pod rzymskimi ruinami.
Jak dojechać
Euromos znajduje się 12 km na północny zachód od Milas i 4 km na południowy wschód od Selimiye, w prowincji Muğla. Współrzędne GPS: 37.374, 27.675. Najbliższe lotnisko — Bodrum (BJV, Milas-Bodrum), oddalone o około 25 km. Z Bodrum do Euromos — mniej niż godzina jazdy samochodem trasą D-330.
Znaki „Euromos” są dobrze widoczne bezpośrednio z głównej drogi. Parking jest niewielki, ale zawsze są wolne miejsca. Transport publiczny: dolmuş Milas – Selimiye przejeżdża obok wykopalisk, przystanek na żądanie. Trasę warto połączyć z wycieczką po Karii: Labraunda (kolejne sanktuarium) — Euromos — Iasos — Stratonikeia.
Porady dla podróżnika
Najlepszy czas to wiosna i jesień. Latem wśród sosen jest cień i stosunkowo chłodno, ale w południowy upał i tak lepiej przyjść rano. Zimą obiekt jest otwarty, ale podczas deszczu gruntowe ścieżki mogą być śliskie.
Zwiedzanie samej świątyni zajmuje 30–40 minut; pełny spacer po terenie (teatr, agora, grobowce) — około 1,5 godziny. Zalecane jest obuwie z podeszwą z bieżnikiem; woda i nakrycie głowy — obowiązkowe. Na terenie znajduje się skromna budka kasowa, przy samym wejściu nie ma kawiarni — najbliższe restauracje znajdują się w Selimiye i Milas.
Fotografom warto przyjechać o zachodzie słońca: słońce wschodzi między kolumnami od zachodu, a sosnowe tło tworzy szczególnie piękne sylwetki. Miłośnikom epigrafiki radzimy wcześniej wydrukować plan świątyni z rozmieszczeniem inskrypcji: wiele dedykacji łatwo przeoczyć, jeśli nie wiadomo, gdzie szukać.
